Fundacja rodzinna a dziedziczenie

Fundacja rodzinna może być bardzo dobrym sposobem na zaplanowanie kwestii spadkobrania i doskonałym narzędziem służącym przeprowadzeniu sukcesji rodzinnych przedsiębiorstw w taki sposób, aby nie zakłócać ich funkcjonowania jako zorganizowanej całości. W tym artykule przybliżone zostaną zagadnienia związane z dziedziczeniem i zachowkiem w kontekście fundacji rodzinnych.

Zasady funkcjonowania fundacji rodzinnej w kontekście dziedziczenia

Zgodnie z regulacjami prawnymi dotyczącymi polskiej fundacji rodzinnej wskazać można kilka jej cech istotnych w kontekście omawianych w niniejszym artykule kwestii spadku i zachowku:

• Fundacja rodzinna pozwala fundatorowi kontrolować aktywa i przygotować przekazanie zarządzania tymi aktywami następcom w przyszłości.
• Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia majątku, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów.
• Fundator określa konkretny cel fundacji rodzinnej w jej statucie.
• Fundacja rodzinna umożliwia również ochronę zgromadzonego majątku przed utratą w wyniku nieroztropnych lub nieprzemyślanych działań dzieci polegających na braku intercyzy lub nieprzemyślanych testamentów.
• Fundacja rodzinna jest dobrym narzędziem służącym do przekazywania z pokolenia na pokolenie rodzinnych przedsiębiorstw w taki sposób, aby firma nie uległa rozdrobnieniu i rozbiciu na części pomiędzy poszczególnymi spadkobiercami fundatora.

Prawo do zachowku

Zgodnie z przepisami polskiego prawa, zachowek to uprawnienie spadkobiercy pominiętego w testamencie, do części majątku (najczęściej połowy), która by mu przysługiwała w sytuacji, gdyby testament nie został sporządzony i nastąpiłoby dziedziczenie ustawowe.

Należy jednak zwrócić uwagę, że jeśli cały majątek rodzinny został wniesiony do fundacji rodzinnej możliwa jest sytuacja, że prawo do zachowku nie będzie już przysługiwało. Wynika to z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, znowelizowanych po wejściu w życie przepisów o fundacji rodzinnej.

Dodatkowo wskazać należy, że w świetle aktualnej regulacji prawnej dotyczącej zachowku w kontekście fundacji rodzinnych – przepisy prawa przewidują możliwość zrzeczenia się zachowku przez przyszłych spadkobierców.

Sposób obliczania zachowku w odniesieniu do fundacji rodzinnej

Zgodnie z art.  994¹ §  1 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą.

Z przywołanej regulacji wynika zatem, że mienie wniesione do fundacji rodzinnej na poczet funduszu założycielskiego nie będzie zaliczone do spadku w sytuacji, gdy od chwili wniesienia minęło więcej niż 10 lat. Skutkuje to wyłączeniem od dziedziczenia tych składników majątku po upływie określonego w ustawie czasu.

Wyłączenie wskazane powyżej dotyczy tylko mienia wniesionego przez fundatora na poczet kapitału założycielskiego (początkowego). Natomiast nie podlega tej regulacji sytuacja, gdy:

• fundacja rodzinna była spadkobiercą, zapisobiercą windykacyjnym albo obdarowaną przez spadkodawcę – fundatora (w tej sytuacji jest  odpowiedzialność za zachowek na zasadach ogólnych),
• fundator nie wniesie całego swojego majątku na kapitał początkowy fundacji rodzinnej – do tej części majątku której fundator nie wniósł na kapitał początkowy fundacji rodzinnej mają zastosowanie ogólne zasady dotyczące zachowku.

Jeśli z ustaleń wynika, że nie mają miejsce wyłączenia (związane np. z upływem 10 lat od wniesienia mienia do fundacji) i w danym stanie faktycznym należy doliczyć do spadku przy obliczaniu zachowku także fundusz założycielski fundacji rodzinnej lub jego część to nie dolicza się do spadku (i do darowizn):

• w odniesieniu do obliczania należnego małżonkowi zachowku – nie dolicza się do masy spadkowej po zmarłym spadkodawcy funduszu założycielskiego i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazanych przed zawarciem związku małżeńskiego ze spadkodawcą,
• w odniesieniu do obliczania należnego zstępnym zachowku – nie dolicza się do masy spadkowej po zmarłym spadkodawcy funduszu założycielskiego i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazanych w czasie gdy spadkodawca nie miał zstępnych (chyba że przekazanie nastąpiło nie mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego).

Wskazać również należy, że:

• świadczenie od fundacji rodzinnej i
• mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej

przekazane na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.

Jeżeli zaś uprawnionym do zachowku jest:

• dalszy zstępny spadkodawcy to zgodnie z przepisami:

– zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek,

– zalicza się na należny mu zachowek zapis windykacyjny i darowizny dokonane przez spadkobiercę na rzecz jego wstępnego,

– zalicza się na należny mu zachowek także świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej poczynione na rzecz jego wstępnego,

• zstępny spadkodawcy to zgodnie z przepisami:

– zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku,

–  zalicza się na należny mu zachowek koszty zrealizowanego przez fundację rodzinną obowiązku alimentacyjnego ciążącego na spadkodawcy, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Jeśli chodzi o wartość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej to wskazać należy, że oblicza się ją według stanu z chwili ich przekazania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Natomiast wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Odpowiedzialność uprawnionego do zachowku za zapisy i polecenia

Jeśli osoba uprawniona do zachowku jest powołana do dziedziczenia, ponosi ona odpowiedzialność za zapisy zwykłe i polecenia tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku. Jeśli zapis zwykły na rzecz uprawnionego do zachowku został obciążony dalszym zapisem lub poleceniem albo uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu odpowiedzialność tej osoby również jest ograniczona tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku.

Odpowiedzialność za zachowek – ogólne zasady

Jeśli zaś chodzi o ogólne zasady odpowiedzialności za zachowek w odniesieniu do fundacji rodzinnej to mamy do czynienia z następującymi przepisami:

• Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
• Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Osoba ta jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego.
• Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, sama jest uprawniona do zachowku, ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.
• Osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu.
• Jeżeli spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne na rzecz kilku osób, ich odpowiedzialność względem uprawnionego do zachowku jest solidarna. Jeżeli jedna z osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, spełniła świadczenie uprawnionemu do zachowku, może ona żądać od pozostałych osób części świadczenia proporcjonalnych do wartości otrzymanych zapisów windykacyjnych.

Odpowiedzialność za zachowek w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej

Jeśli zaś chodzi o zasady odpowiedzialności za zachowek w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej to:

• Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
• Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
• Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny.
• Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże fundacja rodzinna jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego przez spadkodawcę.
• Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej doliczone do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem otrzymania mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
• Jeżeli osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej sama jest uprawniona do zachowku, ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.
• Osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie tego mienia.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie przeciwko fundacji rodzinnej obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego funduszu założycielskiego i przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty, obniżenie zachowku

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego dotyczącego zachowku:

• Obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach – jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku,
• W przypadku rozłożenia na raty roszczenia z tytułu zachowku terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin, o którym mowa w zdaniu pierwszym. Zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.
• W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku obowiązany z tytułu zachowku na wniosek osoby uprawnionej do zachowku zwraca uprawnionemu do zachowku sumę pieniężną, o którą obniżono zachowek. Zwrotu sumy pieniężnej nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.

Planujesz utworzenie fundacji rodzinnej? A może masz pytania dotyczące kwestii spadkowych i zachowku w kontekście fundacji rodzinnej? Pomożemy Ci!

Jeśli planujesz założenie fundacji rodzinnej w Polsce, chciałbyś ustrukturyzować swój biznes i zastanawiasz się, czy fundacja rodzinna jest dla Ciebie dobrym rozwiązaniem a  może masz pytania dotyczące kwestii spadkowych i zachowku w kontekście fundacji rodzinnej – skontaktuj się z nami.

Odpowiemy na wszystkie pytania, pomożemy zdecydować, czy fundacja rodzinna jest rozwiązaniem dla Ciebie, a w razie potrzeby przeprowadzimy proces tworzenia fundacji rodzinnej lub dalsze działania strukturyzujące. Udzielimy również pomocy i wsparcia w ramach postępowania o uchylenie uchwały organu fundacji rodzinnej.   
Nasz zespół posiada wieloletnie doświadczenie w budowaniu struktur prawnych w biznesie z wykorzystaniem zarówno polskich, jak i zagranicznych instrumentów. Od lat zajmujemy się również tematyką fundacji rodzinnych w krajach Europy Zachodniej. Skorzystanie z naszej pomocy w kwestii polskiej fundacji rodzinnej to najlepszy wybór.